Δήλος: Το ιερό νησί του Απόλλωνα βυθίζεται και δεν γνωρίζουμε εάν θα υπάρχει έως το 2100

Η κλιματική κρίση μας δείχνει για τα καλά τα «δόντια» της, επηρεάζοντας σχεδόν όλους τους τομείς της ζωής μας, από το περιβάλλον και την οικονομία, μέχρι τη δημόσια υγεία και την κοινωνία συνολικά. Υψηλότερες από τα κανονικά επίπεδα θερμοκρασίες, ακραία καιρικά φαινόμενα και άνοδος της στάθμης της θάλασσας, είναι μόνο μερικές από τις επιπτώσεις της και μόνο στον τομέα του περιβάλλοντος και του οικοσυστήματος.

Παρόμοιος κίνδυνος με αυτόν που διατρέχει το Τουβαλού, όμως, «χτυπά» την πόρτα και της χώρας μας, με τον κώδωνα του κινδύνου να κρούει για το ιστορικό νησί της Δήλου. Σύμφωνα με στοιχεία που παρουσίασε ο Καθηγητής Φυσικών Καταστροφών του Πανεπιστημίου της Νότιας Καλιφόρνιας, Κωνσταντίνος Συνολάκης, κατά την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων του «Δικτύου Παρακολούθησης των Θαλάσσιων Παραμέτρων στη Δήλο», το νησί του Απόλλωνα και της Αρτέμιδος, χάνει κάθε χρόνο ένα εκατοστό σε υψόμετρο.

Με βάση, δηλαδή, τα δεδομένα που συνέλεξε το Κλιματικό Παρατηρητήριο που λειτουργεί στη Δήλο, το νησί βυθίζεται κατά ένα εκατοστό κάθε χρόνο, γεγονός που εμπνέει ανησυχία για το μέλλον του αρχαιολογικού χώρου και για την ύπαρξή του. Οι προβλέψεις της μελέτης προβληματίζουν ιδιαίτερα επιστήμονες και ειδικούς, καθώς σύμφωνα με τα έως τώρα στοιχεία, μέχρι το 2050, η στάθμη της θάλασσας στη Δήλο εκτιμάται ότι θα αυξηθεί κατά 21 εκατοστά στο αισιόδοξο σενάριο και κατά 28 εκατοστά στο δυσμενές. Για το 2100, οι εκτιμήσεις είναι ακόμα χειρότερες, καθώς η άνοδος μπορεί να φτάσει από 48 έως 87 εκατοστά, γεγονός που μπορεί να θέσει σε κίνδυνο την ίδια την ύπαρξη της Δήλου.

Σύμφωνα με τον κ. Συνολάκη, για το φαινόμενο, εκτός από την κλιματική αλλαγή, ευθύνονται και οι γεωλογικές διεργασίες που προκαλούν είτε βύθιση είτε ανύψωση των ακτών. Ο καθηγητής έδωσε και ιδιαίτερη έμφαση στις επιπτώσεις του αλατονέφους, το οποίο χαρακτήρισε ως έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες φθοράς των αρχαιολογικών καταλοίπων της Δήλου.

Ο ίδιος προειδοποίησε ότι η υπερθέρμανση του πλανήτη ενδέχεται να εξελιχθεί ταχύτερα από ό,τι εκτιμάται σήμερα και εξήγησε πως το ολοκληρωμένο σύστημα παρακολούθησης που έχει εγκατασταθεί στο νησί παρέχει πλέον ακριβείς μετρήσεις, δίνοντας στους επιστήμονες τη δυνατότητα να διαμορφώσουν πιο αξιόπιστες προβλέψεις για τις μελλοντικές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής τόσο στα μνημεία όσο και στο φυσικό περιβάλλον της Δήλου.

«Ιδιαίτερα σημαντικά τα ευρήματα»

Στο πλαίσιο της εκδήλωσης όπου παρουσιάστηκαν τα παραπάνω στοιχεία, ο εθνικός εκπρόσωπος για την Κλιματική Αλλαγή, επόπτης του Κέντρου Έρευνας Φυσικής της Ατμόσφαιρας και Κλιματολογίας (ΚΕΦΑΚ) της Ακαδημίας Αθηνών και επιστημονικός υπεύθυνος του έργου, Χρήστος Ζερεφός, απέστειλε μαγνητοσκοπημένο μήνυμα, στο οποίο χαρακτήρισε τα ευρήματα της καταγραφής «ιδιαίτερα σημαντικά».

Όπως τόνισε, από το πρόγραμμα προέκυψαν πρωτότυπα συμπεράσματα και πολύτιμα αποτελέσματα, τα οποία θα επιτρέψουν τη συνεχή παρακολούθηση της υποθαλάσσιας, θαλάσσιας και επίγειας συμπεριφοράς της περιοχής, καθώς και την παρατήρησή της μέσω δορυφόρων, παρέχοντας μια ολοκληρωμένη εικόνα για τη Δήλο και τα μνημεία της.

Το πρωτοποριακό δίκτυο παρακολούθησης

Τα παραπάνω στοιχεία προέρχονται από το Κλιματικό Παρατηρητήριο που αναπτύχθηκε στη Δήλο στις αρχές του 2024 με στόχο την προστασία του αρχαιολογικού χώρου, ο οποίος έχει αναγνωριστεί ως μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

Το εγχείρημα υλοποιήθηκε από το Κέντρο Έρευνας Φυσικής της Ατμόσφαιρας και Κλιματολογίας (ΚΕΦΑΚ) της Ακαδημίας Αθηνών, με τη στήριξη της πρωτοβουλίας «21» και τη συνεργασία του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών και της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων.

Η Δήλος είναι ένα μικρό, άνυδρο και βραχώδες νησί, στη μέση του Αιγαίου πελάγους, ανάμεσα στη Μύκονο και την ακατοίκητη Ρήνεια. Στην αρχαιότητα αποτελούσε ένα από τα πιο σημαντικά θρησκευτικά, πολιτικά και εμπορικά κέντρα και δεν ήταν απλώς τόπος κατοικίας, αλλά ένα απέραντο ιερό.

Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, η Δήλος ήταν αρχικά ένα πλωτό νησί που περιπλανιόταν άσκοπα στις θάλασσες, γνωστό με το όνομα Αστερία. Όταν η Λητώ έμεινε έγκυος από τον Δία, η ζηλιάρα Ήρα την καταδίωξε, απαγορεύοντας σε οποιοδήποτε σταθερό κομμάτι γης να τη δεχτεί για να γεννήσει.

Ο Ποσειδώνας, θεός της θάλασσας, λυπήθηκε τη Λητώ και, με την τρίαινά του, σταθεροποίησε το πλωτό νησί στο κέντρο του Αιγαίου. Εκεί, κάτω από έναν φοίνικα και δίπλα στη λίμνη του νησιού, η Λητώ γέννησε πρώτα τη θεά του κυνηγιού Άρτεμη και έπειτα τον Απόλλωνα, τον θεό του φωτός, της μουσικής και της αρμονίας. Από τη στιγμή εκείνη, το νησί ονομάστηκε Δήλος (που σημαίνει «φανερή», «αποκαλυμμένη») και πλημμύρισε με χρυσό φως.

Η ιστορική πορεία της Δήλου είναι στενά συνδεδεμένη με την ιερότητά της, η οποία αργότερα μετατράπηκε σε τεράστια οικονομική δύναμη.

Η Αθηναϊκή Συμμαχία (5ος αιώνας π.Χ.)

Μετά το τέλος των Περσικών Πολέμων, το 478 π.Χ., ιδρύθηκε η Δηλιακή Συμμαχία (ή Πρώτη Αθηναϊκή Συμμαχία) με σκοπό την άμυνα έναντι των Περσών. Η Δήλος επιλέχθηκε ως η έδρα της συμμαχίας. Εκεί φυλασσόταν το κοινό ταμείο και γίνονταν οι συνεδριάσεις των πόλεων-κρατών, μέχρι που ο Περικλής μετέφερε το ταμείο στην Ακρόπολη της Αθήνας το 454 π.Χ.

Η «Κάθαρση» του νησιού

Οι Αθηναίοι, θέλοντας να έχουν τον πλήρη έλεγχο του ιερού, επέβαλαν την κάθαρση της Δήλου. Σύμφωνα με τον νόμο, απαγορευόταν να γεννηθεί ή να πεθάνει κανείς στο νησί. Οι ετοιμοθάνατοι και οι έγκυες γυναίκες μεταφέρονταν στο γειτονικό νησί, τη Ρήνεια. Έτσι, η Δήλος παρέμενε «αγνή» και αποκλειστικά αφιερωμένη στους θεούς.

Η Ελληνιστική και Ρωμαϊκή Ακμή (4ος – 1ος αιώνας π.Χ.)

Η χρυσή εποχή της Δήλου ήρθε όταν οι Μακεδόνες και αργότερα οι Ρωμαίοι (το 166 π.Χ.) την ανακήρυξαν ελεύθερο λιμάνι. Λόγω της γεωγραφικής της θέσης, μετατράπηκε στο μεγαλύτερο εμπορικό κέντρο της Μεσογείου. Στο νησί συγκεντρώθηκαν έμποροι, τραπεζίτες και πλοιοκτήτες από κάθε γωνιά του τότε γνωστού κόσμου (Ρωμαίοι, Αιγύπτιοι, Φοίνικες, Σύριοι). Υπολογίζεται ότι την εποχή εκείνη, σε αυτό το μικρό νησάκι, ζούσαν πάνω από 30.000 άνθρωποι, δημιουργώντας μια κοσμοπολίτικη κοινωνία με πολυτελείς κατοικίες, θέατρα και ναούς για όλες τις θρησκείες.

Η παρακμή και η καταστροφή

Η πτώση της Δήλου ήταν απότομη και βίαιη. Το 88 π.Χ., κατά τη διάρκεια των Μιθριδατικών Πολέμων, ο βασιλιάς του Πόντου, Μιθριδάτης, λεηλάτησε το νησί και έσφαξε περίπου 20.000 κατοίκους. Λίγα χρόνια αργότερα, το 69 π.Χ., μια νέα επιδρομή από πειρατές έδωσε το τελειωτικό χτύπημα. Η Δήλος εγκαταλείφθηκε σταδιακά και σιώπησε για αιώνες.

Ένα Ανοιχτό Μουσείο

Σήμερα, ολόκληρο το νησί της Δήλου είναι ένας αρχαιολογικός χώρος, προστατευόμενος από την UNESCO ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς. Ανάμεσα στα πιο εντυπωσιακά αξιοθέατα που μπορεί να δει ένας επισκέπτης είναι:

• Η Άνδηρος των Λεόντων: Τα περίφημα μαρμάρινα λιοντάρια που δώρισαν οι Νάξιοι για να προστατεύουν συμβολικά το ιερό.
• Το Αρχαίο Θέατρο: Ένα εντυπωσιακό οικοδόμημα με μοναδική θέα στο Αιγαίο.
• Η Συνοικία των Θεάτρων: Με τις πολυτελείς οικίες (όπως η Οικία του Διονύσου και η Οικία των Δελφινιών) που κοσμούνται από περίτεχνα ψηφιδωτά δάπεδα.

Η Δήλος παραμένει ένας τόπος μαγικός, άρρηκτα συνδεδεμένος με την αρχαιοελληνική ιστορία, θυμίζοντας σε κάθε επισκέπτη το ένδοξο παρελθόν της.