Ένα λιγότερο προβεβλημένο, αλλά εξαιρετικά σημαντικό κομμάτι της αρχιτεκτονικής και πολιτιστικής κληρονομιάς του Πηλίου βρίσκεται αντιμέτωπο με τον κίνδυνο οριστικής απώλειας. Πρόκειται για τα παλιά αγροτόσπιτα και τις αγροτικές κατοικίες, πέτρινα κτίσματα που επί δεκαετίες ή και αιώνες συνδέθηκαν με την καθημερινότητα, την παραγωγή και τη ζωή των κατοίκων του βουνού.
Χτισμένα κατά κύριο λόγο με ντόπια πέτρα, ξύλο καστανιάς και σχιστόλιθο, προσαρμόζονταν στο φυσικό ανάγλυφο και στις ανάγκες της αγροτικής οικογένειας. Η κατοικία συνυπήρχε με την παραγωγή: αποθήκες για ελιές και κάστανα, πατητήρια, στάβλοι και βοηθητικοί χώροι αποτελούσαν ενιαίο μέρος του κτίσματος και της καθημερινής ζωής.
Η σημερινή κατάσταση, ωστόσο, είναι σε πολλές περιπτώσεις απογοητευτική.
Σε κτήματα και μικρούς αγροτικούς οικισμούς του Πηλίου συναντά κανείς κτίσματα με σοβαρά προβλήματα στατικότητας, κατεστραμμένες στέγες, ρηγματωμένους πέτρινους τοίχους και ξύλινα στοιχεία που έχουν υποστεί έντονη φθορά από την υγρασία και τον χρόνο.
Τα ακραία καιρικά φαινόμενα και ιδιαίτερα οι καταστροφικές πλημμύρες που έπληξαν τα τελευταία χρόνια το Πήλιο επιβάρυναν ακόμη περισσότερο πολλά από τα εγκαταλελειμμένα κτίρια.
Ορισμένα έχουν ήδη μετατραπεί σε ερείπια. Άλλα εξακολουθούν να στέκονται, αλλά χωρίς άμεσες παρεμβάσεις κινδυνεύουν να έχουν την ίδια κατάληξη.
Η εγκατάλειψη της υπαίθρου αποτελεί έναν από τους βασικούς λόγους αυτής της εικόνας. Παράλληλα, πολλοί ιδιοκτήτες, συχνά αγρότες ή κληρονόμοι παλαιών οικογενειακών περιουσιών, αδυνατούν να ανταποκριθούν στο υψηλό κόστος μιας αποκατάστασης που πρέπει να γίνει με συγκεκριμένα παραδοσιακά υλικά και τεχνικές.
Ακριβές και χρονοβόρες διαδικασίες
Το πρόβλημα επιτείνουν οι διαδικασίες που απαιτούνται για την πραγματοποίηση επεμβάσεων σε παραδοσιακούς οικισμούς και προστατευόμενες περιοχές.
Η ανάγκη για ειδικές μελέτες, εγκρίσεις και εξειδικευμένες εργασίες αυξάνει σημαντικά τόσο το κόστος όσο και τον απαιτούμενο χρόνο. Χωρίς ειδικά χρηματοδοτικά εργαλεία και ουσιαστικά κίνητρα, αρκετοί ιδιοκτήτες επιλέγουν τελικά να μην προχωρήσουν σε καμία επέμβαση.
Έτσι, ενώ το Πήλιο διαθέτει αυστηρό θεσμικό πλαίσιο για την προστασία του αρχιτεκτονικού του χαρακτήρα, μεγάλο μέρος της αγροτικής αρχιτεκτονικής κληρονομιάς παραμένει στην πράξη χωρίς οργανωμένο σχέδιο διάσωσης.
Ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα καταγραφής των κτισμάτων, αξιολόγησης της κατάστασής τους και χρηματοδότησης εργασιών αποκατάστασης θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ανάχωμα στην περαιτέρω απώλειά τους.
Ένα μοναδικό αγροτόσπιτο στην Κορόπη
Χαρακτηριστικό παράδειγμα παρουσιάζει ο αρχιτέκτων Δημήτρης Καραγκούνης, Επίτιμος Προϊστάμενος του Τμήματος Αρχαιολογικών Έργων και Μελετών της ΕΦΑΛΑΡ, μέσα από οδοιπορικό σε ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον πέτρινο κτίσμα στην περιοχή της Κορόπης.
Ο ίδιος παρουσιάζει τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά του κτίσματος, τον τρόπο κατασκευής του και τα στοιχεία που αποκαλύπτουν τη λειτουργία του στο παρελθόν, επισημαίνοντας παράλληλα την ανάγκη προστασίας και άμεσης στήριξης ανάλογων κατασκευών.
Η περιοχή έχει επιπλέον ιδιαίτερη ιστορική σημασία, καθώς συνδέεται με το Ιερό και Μαντείο του Κοροπαίου Απόλλωνα, ένα σημαντικό θρησκευτικό κέντρο των αρχαίων Μαγνήτων.
Ο Απόλλωνας λατρευόταν εκεί με την προσωνυμία «Κοροπαίος» και το ιερό είχε αποκτήσει φήμη που ξεπερνούσε τα όρια της Θεσσαλίας, προσελκύοντας κατά την αρχαιότητα ανθρώπους που αναζητούσαν χρησμό.
Η συνύπαρξη αρχαίων καταλοίπων, παραδοσιακών κτισμάτων και ενός μοναδικού φυσικού τοπίου καθιστά την περιοχή ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της ιστορικής συνέχειας του Πηλίου.
Το μεγάλο στοίχημα πλέον είναι αν τα παλιά αγροτόσπιτα θα αντιμετωπιστούν ως αυτό που πραγματικά είναι: πολύτιμα τεκμήρια της κοινωνικής, παραγωγικής και αρχιτεκτονικής ιστορίας του τόπου. Γιατί κάθε πέτρινο κτίσμα που καταρρέει δεν χάνεται απλώς ένα παλιό σπίτι· χάνεται μαζί του ένα κομμάτι της μνήμης του Πηλίου.
