Ένας αιώνας από την έκδοση του ιστορικού έργου του Επαμεινώνδα Φαρμακίδη, που παραμένει πολύτιμη πηγή για το παρελθόν της Λάρισας. Η σελίδα τίτλου του βιβλίου του «Η Λάρισα», έκδοση του 1926.
Του Νικόλαου Αθ. Παπαθεοδώρου
Τα τελευταία διακόσια χρόνια, από την περίοδο της τουρκοκρατίας ακόμα, η Λάρισα είχε την τύχη να αναδείξει σπουδαίες προσωπικότητες, οι οποίες ασχολήθηκαν σχολαστικά με τη μακρόχρονη ιστορία της πόλης μας. Οι Κωνσταντίνος Κούμας, Ιωάννης Οικονόμος ο Λογιώτατος, Θεόδωρος Αξενίδης, Δημήτριος Χατζηγιάννης είναι από τους σπουδαιότερους, χωρίς να αναφέρουμε και άλλους ήσσονες, στη σκιά αυτών των μεγάλων. Όμως ο τίτλος του κατ’ εξοχήν ιστορικού της Λάρισας αρμόζει μόνον στον Επαμεινώνδα Φαρμακίδη.
Φέτος συμπληρώνονται εκατό χρόνια από την έκδοση του έργου που τον ανέδειξε και φέρει τον τίτλο «Η ΛΑΡΙΣΑ. Από των Μυθολογικών χρόνων μέχρι της προσαρτήσεως αυτής εις την Ελλάδα (1881). Τοπογραφική και Ιστορική μελέτη». Η έκδοση αυτή είχε πραγματοποιηθεί το 1926 στον Βόλο, στα καλλιτεχνικά τυπογραφεία του Κωνσταντίνου Π. Παρασκευόπουλου. Με την ευκαιρία αυτή, θα αναφερθούμε σύντομα στον άγνωστο εν πολλοίς συγγραφέα του και την αξία του έργου του.
Ο Επαμεινώνδας Φαρμακίδης γεννήθηκε στην τουρκοκρατούμενη Λάρισα το 1861. Ο πατέρας του Γεώργιος Φαρμακίδης ήταν εμποροτραπεζίτης, και τον συναντούμε να υποστηρίζει ενεργά την αποτυχημένη επανάσταση της Θεσσαλομαγνησίας του 1878, ενώ το 1883 είχε διατελέσει για σύντομο χρονικό διάστημα αστυνόμος της Λάρισας. Μητέρα του ήταν η Μαριγώ Λεονάρδου, μοναχοκόρη του Ιωάννη Λεονάρδου, ιατρού από τα Αμπελάκια και συγγραφέα του βιβλίου «Νεωτάτη της Θεσσαλίας Χωρογραφία».
Τα πρώτα του γράμματα τα διδάχτηκε στα ελληνικά σχολεία της Λάρισας. Συνέχισε τη μαθητεία στην Αθήνα, όπου σπούδασε Νομική στο πανεπιστήμιό της. Με την απόκτηση του πτυχίου, παρ’ όλο που η γενέτειρά του είχε πλέον ενσωματωθεί στην ελληνική επικράτεια, προτίμησε να διορισθεί γραμματέας στο Πρωτοδικείο Ναυπλίου, όπου και παρέμεινε επί μία και πλέον δεκαετία. Εκεί γνώρισε και νυμφεύθηκε τη σύντροφο της ζωής του Βασιλική, γεννημένη στο Ναύπλιο το 1866. Στις αρχές του 1897 παραιτήθηκε από τη θέση του στο Πρωτοδικείο Ναυπλίου και επέστρεψε στη Λάρισα, όπου όμως σε λίγους μήνες τον πρόλαβαν τα γεγονότα του ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897. Υποχρεώθηκε εκ των πραγμάτων να την εγκαταλείψει εκ νέου και να καταφύγει προσωρινά στην Αθήνα, όπου έπειτα από εξετάσεις απέκτησε την άδεια του συμβολαιογράφου. Μετά την αποχώρηση των τουρκικών στρατευμάτων τον Μάιο του 1898 επανέκαμψε οριστικά στη Λάρισα, όπου άρχισε να εργάζεται ως συμβολαιογράφος. Στις 20 Οκτωβρίου του 1927 απεβίωσε η σύζυγός του Βασιλική και τρεις μήνες αργότερα την ακολούθησε και ο ίδιος, έπειτα από αιφνίδια καρδιακή ανακοπή που υπέστη στις 3 Ιανουαρίου 1928, σε ηλικία 67 ετών. Κατά τη διάρκεια του έγγαμου βίου του, απέκτησε εννέα τέκνα, αλλά μόνον μία κόρη του η Μαρίκα (1896-1975) κατόρθωσε να ενηλικιωθεί, ενώ τα υπόλοιπα χάνονταν από διάφορες αιτίες σε νεαρή ηλικία.
Παράλληλα με την επαγγελματική καθημερινότητα ως συμβολαιογράφου, εύρισκε τον χρόνο να αντιγράφει κώδικες, να συνθέτει γεγονότα αντιπαραβάλλοντας ιστορικές πραγματείες και να ερευνά την ιστορία της Λάρισας σε βάθος. Ήταν ταπεινός. Είχε επίγνωση της ερασιτεχνικής του προσπάθειας, γι’ αυτό και στον πρόλογο του βιβλίου του γράφει σχετικά: «…συναρμολογήσας τα διάφορα στοιχεία, άτινα εκ των διαφόρων μελετών μου απεκόμισα, προβαίνω εις την δημοσίευσιν της μελέτης ταύτης, με την ελπίδα ότι άλλοι, ειδικώτεροι εμού, θα συμπληρώσωσι και θα βελτιώσωσι ταύτην, αντλούντες νέα στοιχεία εκ πηγών, τας οποίας εγώ δι’ οιονδήποτε λόγον δεν ηδυνήθην να έχω υπ’ όψει».
Το βιβλίο του «Η ΛΑΡΙΣΑ» είναι το μοναδικό ιστορικό έργο του Φαρμακίδη. Δεν έχει εντοπισθεί κανένα άλλο έργο ή ιστορική μελέτη του, δημοσιευμένη ή ανέκδοτη. Είναι το μοναδικό του, αλλά είναι και μοναδικό, γιατί η ιστορία της Λάρισας είναι τόσο πλούσια και μακραίωνη, ώστε κανένας συνεπής ιστορικός μέχρι σήμερα, δεν αισθάνθηκε ικανός να γράψει μια νέα ιστορία αυτής της πόλης.
Στο έργο του αυτό ο Φαρμακίδης αναφέρεται σε όλες τις ιστορικές περιόδους της Λάρισας, από τους μυθολογικούς χρόνους μέχρι την προσάρτησή της το 1881 στην Ελλάδα. Η αξία του, παρά τα λάθη και τις παραλείψεις που παρουσιάζει, παραμένει διαχρονική. Από το περιεχόμενό του φαίνεται ότι για τη συγγραφή του ο Φαρμακίδης ασχολήθηκε επί χρόνια, αναδιφώντας το ιστορικό παρελθόν της πόλης με επιστημονική συνέπεια και σχολαστικότητα. Είχε την τύχη να είναι κάτοχος ενός σημαντικού αρχείου χειρογράφων και να μελετήσει πλούσιο πρωτογενές ιστορικό υλικό που διέθεταν στην εποχή του πολλές ιστορικές οικογένειες της Λάρισας (Χαρίλαου Λογιωτάτου, Αχιλλέως Αστεριάδη, Γεωργίου Σακελλαρίδη, και άλλων). Ανέτρεξε επίσης σε παλιούς κώδικες και συγγράμματα, μελέτησε επιγραφές, χειρόγραφα, ενθυμίσεις, επιστολές, χάρτες, χαρακτικά, σχέδια και φωτογραφίες, κατέγραψε προφορικές παραδόσεις και στάθμισε αντικρουόμενες απόψεις, με κριτήρια έμπειρου ιστορικού. Κωδικοποίησε όλες τις υπάρχουσες γνώσεις γύρω από την ιστορία της Λάρισας μέχρι το 1881 με τέτοια ικανότητα, ώστε ακόμα και σήμερα, 100 χρόνια μετά την πρώτη έκδοση του βιβλίου του, όλοι οι ιστορικοί ερευνητές προστρέχουν σ’ αυτό για να αντλήσουν πληροφορίες. Το 2001, και επειδή από χρόνια το βιβλίο του αυτό είχε εξαντληθεί, οι υπεύθυνοι του βιβλιοπωλείου «Γνώση», με πρωτοβουλία και επιμέλεια του Κώστα Σπανού, προέβησαν στην επανέκδοσή του.
Με τον θάνατό του το 1928, η μνήμη του Φαρμακίδη σταδιακά έσβηνε και η γενέθλια πόλη σχεδόν τον αγνόησε. Μεταπολεμικά όμως, με την επέτειο των εκατό χρόνων από τη γέννησή του, ο Μ.Ε.Σ. Λαρίσης «Αριστεύς», με πρωτοβουλία του προέδρου του Δημητρίου Παλιούρα, την Κυριακή 22 Απριλίου 1962 τέλεσε στο κινηματοθέατρο «Διονύσια» το πνευματικό του μνημόσυνο, με ομιλητή τον δημοσιογράφο Βάσο Καλογιάννη. Λίγα χρόνια αργότερα, με τις ενέργειες των ιδίων, στήθηκε η προτομή του στο άλσος του Αλκαζάρ. Και σήμερα, όσοι εκτιμούμε το έργο του, περιμένουμε την αυτονόητη πρωτοβουλία του Δήμου Λαρισαίων, να δώσει σε κάποια οδό ή πλατεία, το όνομα του ιστορικού της πόλης, του Επαμεινώνδα Φαρμακίδη, μια που η υπάρχουσα οδός Φαρμακίδου, τιμά τη μνήμη του αρχιμανδρίτη Θεόκλητου Φαρμακίδου, από τη γειτονική Νίκαια.
Πηγή: Φωτοθήκη Λάρισας
