Στους πρόποδες του Κισσάβου, εκεί όπου το βουνό χαμηλώνει απαλά και σε απόσταση μόλις λίγων χιλιομέτρων από την Αγιά, στέκει η Ιερά Μονή Αγίου Παντελεήμονα ένας τόπος που δεν ζητά να εντυπωσιάσει, αλλά να σε δεχτεί. Μέσα σε ένα κατάφυτο τοπίο, στραμμένη προς τον νότο, η μονή ανασαίνει σιωπηλά, σαν να κρατά μέσα της προσευχές αιώνων, σαν να συνεχίζει μια συνομιλία που δεν διακόπηκε ποτέ.
Από μακριά, μοιάζει περισσότερο με μικρό φρούριο παρά με μοναστήρι. Τα τείχη της αγκαλιάζουν το καθολικό από τρεις πλευρές, προστατεύοντας έναν πυρήνα πίστης που στέκει ακέραιος μέσα στον χρόνο. Και πάνω από αυτά τα τείχη, ο τρούλος κομψός, φωτεινός υψώνεται σαν μαρτυρία ότι το αληθινό δεν κρύβεται, αλλά φανερώνεται προς τον ουρανό. Είναι μια αρχιτεκτονική που δεν γεννήθηκε από ανάγκη επιβολής, αλλά από ανάγκη προστασίας της προσευχής, της σιωπής και της ίδιας της ψυχής.
Η μονή έχει τις ρίζες της βαθιά στον χρόνο. Στα τέλη του 13ου αιώνα, εκεί όπου η ιστορία σμίγει με τη μνήμη, ιδρύθηκε ο πρώτος της πυρήνας. Πέρασε περιόδους σιωπής και εγκατάλειψης, μα και εποχές μεγάλης άνθησης. Στον 16ο αιώνα, όταν η Αγιά γνώριζε μια ιδιαίτερη ακμή χάρη και στα προνόμια που της είχαν δοθεί από την οθωμανική διοίκηση, η μονή αναγεννήθηκε. Τα χρόνια 1579 1580 άφησαν ανεξίτηλο αποτύπωμα επειδή τότε διαμορφώθηκε το καθολικό, τότε υψώθηκε ο διώροφος πύργος του ηγουμένου στα νότια, τότε δημιουργήθηκε η τράπεζα στα δυτικά. Ήταν μια εποχή που η πίστη δεν ήταν μόνο εσωτερική υπόθεση, αλλά δημιουργία, τέχνη και πράξη.
Το καθολικό, αφιερωμένο στα Εισόδια της Θεοτόκου γι’ αυτό και η μονή ήταν γνωστή παλαιότερα ως Μονή Θεοτόκου Κλαδιωτίσσης ακολουθεί τον αθωνικό τύπο. Με τους χορούς, τους μικρούς τρουλλίσκους πάνω από τα παραβήματα και τη λιτή που απλώνεται ευρύχωρη, δημιουργεί έναν χώρο που δεν περιορίζει, αλλά ανοίγει την ψυχή. Εκεί μέσα, ο χρόνος μοιάζει να σταματά. Οι τοιχογραφίες του 1579, που σώζονται ακόμη στον τρούλο και στο Ιερό, στέκουν σαν παράθυρα σε έναν κόσμο όπου η τέχνη δεν ήταν διακόσμηση, αλλά προσευχή. Το 1724 ένας άλλος ζωγράφος που άφησε το έργο του και σε άλλους ναούς της Αγιάς και της Πελοποννήσου συμπλήρωσε τον διάκοσμο, δίνοντας συνέχεια σε μια παράδοση που δεν έσπασε.
Το ξύλινο τέμπλο, χρονολογημένο με επιγραφή στις 14 Νοεμβρίου 1579, στέκει ακόμη ως ένα από τα σημαντικότερα κειμήλια της μονής. Ζωγραφιστό, επιμελημένο, καρπός προσφοράς μιας ολόκληρης οικογένειας του Ιωάννη Κωστή, της συζύγου και των παιδιών του δεν είναι απλώς ένα έργο τέχνης. Είναι μια πράξη πίστης που έγινε ύλη. Οι εικόνες του Χριστού και της Παναγίας, αρχικές, και εκείνες που προστέθηκαν τον 18ο αιώνα από τον ζωγράφο Γεώργιο από τα Άγραφα, συνομιλούν σιωπηλά, σαν να γεφυρώνουν γενιές ανθρώπων που προσευχήθηκαν μπροστά τους.
Η μονή δεν στάθηκε πάντα κατοικημένη. Υπήρξαν περίοδοι που ερήμωσε, που έμεινε σιωπηλή για πάνω από έναν αιώνα. Στη δεκαετία του 1980 φιλοξένησε γυναικεία αδελφότητα, έπειτα ξανά σίγησε, για να ξαναζωντανέψει το 2005 με την εγκατάσταση ανδρικής αδελφότητας, που συνεχίζει μέχρι σήμερα. Ετσι η ζωή της μονής μοιάζει με την αναπνοή που άλλοτε είναι βαθιά και άλλοτε ήσυχη μα ποτέ δεν είναι σβησμένη.
Γύρω από το καθολικό, τα υπόλοιπα κτίσματα συμπληρώνουν την εικόνα ενός τόπου που λειτούργησε ως ζωντανή κοινότητα. Ο πύργος του ηγουμένου, η παλιά τράπεζα που έδωσε τη θέση της σε νεότερη πτέρυγα, τα κελλιά που σήμερα ανακατασκευάζονται όλα μιλούν για έναν χώρο που δεν ήταν μόνο τόπος προσευχής, αλλά και καθημερινής ζωής, κοινής πορείας και αδελφότητας.
Στις τοιχογραφίες διακρίνονται μορφές που συνδέουν τη μονή με την τοπική Εκκλησία με τους μητροπολίτες Λαρίσης, όπως ο Αχίλλειος και ο Βησσαρίων Β΄ που στέκουν ως σιωπηλοί μάρτυρες μιας συνέχειας που δεν χάθηκε. Είναι μια υπενθύμιση ότι η μονή δεν έζησε ποτέ αποκομμένη, αλλά πάντα δεμένη με τον τόπο και τους ανθρώπους του.
Σήμερα, η μονή παραμένει ζωντανή όχι μόνο μέσα από τη λατρεία, αλλά και μέσα από την απλότητα της καθημερινότητας. Οι μοναχοί εργάζονται με τα χέρια τους, δημιουργώντας προϊόντα που φέρουν μέσα τους κάτι από την ησυχία του τόπου. Μαρμελάδες, γλυκά του κουταλιού, βότανα, μέλι, τραχανάς, λικέρ, χειροποίητες εικόνες, μοσχοθυμίαμα. Δεν είναι απλώς προϊόντα αλλά είναι μικρά κομμάτια ενός τρόπου ζωής που στηρίζεται στην αυτάρκεια, στην εργασία και στην ευλογία.
Ο επισκέπτης που θα φτάσει ως εδώ δεν θα βρει φασαρία. Θα βρει χρόνο. Οι ώρες λειτουργίας είναι απλές, μέχρι το μεσημέρι, μα η εμπειρία δεν μετριέται με ρολόι. Αν έρθει κανείς με σεβασμό, θα του προσφερθεί ένα κέρασμα, μια κουβέντα, ίσως και η δυνατότητα να προσκυνήσει ιερά λείψανα όχι ως τουρίστας, αλλά ως προσκυνητής.
Ισως αυτό να είναι το πιο σημαντικό που προσφέρει η Ιερά Μονή Αγίου Παντελεήμονα έναν χώρο όπου δεν χρειάζεται να εξηγήσεις πολλά. Έναν τόπο όπου η σιωπή δεν είναι κενό, αλλά παρουσία. Όπου η πίστη δεν επιβάλλεται, αλλά απλώς υπάρχει.
Γιατί εδώ, κάτω από τον ίσκιο του Κισσάβου, η προσευχή δεν είναι κάτι που λέγεται αλλά κάτι που μένει.
